Độc đáo Tết Nhảy người Dao Ba Vì

15/10/2021 11:03

Độc đáo Tết Nhảy người Dao Ba Vì

                

Description: https://nhandan.vn/imgold/media/k2/items/src/3911/9ef2e6b34a7a36ff3baf5b3b11811f7d.jpg

Một nghi thức trong Tết Nhảy.

 Ngoài Tết Nguyên đán, người Dao trên núi tổ Ba Vì, Hà Nội, còn có một cái Tết rất quan trọng được tổ chức trong tháng 12 âm lịch gọi là Tết Nhảy. Tết Nhảy kéo dài ba ngày ba đêm và được chuẩn bị khá công phu. Người ta còn gọi là Tết tạ ơn tiên tổ.

Núi Ba Vì có khoảng hai nghìn người Dao quần chẹt đã và đang sinh sống. Cách gọi này dựa vào trang phục có quần bó sát chân, gọi Dao quần chẹt để phân biệt với các nhánh Dao quần trắng, Dao tiền, Dao Thanh y, Dao Đỏ… Theo cuốn sách được chép lại bằng chữ Hán, màu giấy đã ngả vàng; mỗi độ làm Tết Nhảy, lại được mang ra để ôn lại truyền thống trong ánh lửa bập bùng giữa nhà: Người Dao có nguồn gốc xa xưa từ đảo Hải Nam (Trung Hoa), họ bắt đầu di cư sang Việt Nam vào thời Lê (khoảng cuối thế kỷ 17).

Để đến được đất Việt, sống ở vùng núi như ngày nay, người Dao đã phải trải qua cuộc hành trình muôn phần gian khổ, vượt núi, vượt sông, vượt biển. Biển to, sóng lớn, thuyền bè thô sơ, sức người yếu đuối, con cu li buộc ở mũi thuyền để báo gió bão bỗng ôm mặt khóc như người, mười hai dòng họ vượt biển bị bão táp cuồng phong đe dọa nhấn chìm. Cả đoàn người mang bát hương ra rồi nhảy múa để cầu khấn Bàn Vương (tổ tiên người Dao), cầu khấn thánh thần như những nghi lễ mà thủy tổ loài người xa xưa đã từng thực hiện. Rồi bể lặng, trời êm, người họ Triệu Mốc nguyện từ rày về say sẽ làm đám Chay Tập Đàng; bốn nhánh họ Triệu và các họ còn lại hứa sẽ làm Tết Nhảy, sẽ mổ gà lợn múa hát trong ba ngày ba đêm để tạ ơn tiên tổ.

Description: https://nhandan.vn/imgold/images/2019/thanhtra/02/05.JPG

Hai thầy mo đang làm lễ khai đàn.

Chúng tôi hỏi đường vào nhà ông Triệu Văn Đỉnh (Thôn Yên Sơn, xã Ba Vì, Ba Vì, Hà Nội), người phụ nữ trung niên quan sát một lượt rồi hỏi thân thiện “Vào nhà ông Đỉnh ăn Tết Nhảy à? Sao tuần trước không lên nhà cô, nhà cô vừa tổ chức Tết Nhảy hôm Thứ 5, vui lắm cả làng đến ăn Tết”. Thái độ nhiệt tình của người chỉ đường khiến chúng tôi cảm thấy phấn chấn và càng tò mò hơn về cái Tết đặc biệt mà người Dao ở Ba Vì vẫn luôn tự hào là những người Hà Nội duy nhất có Tết Nhảy.

Một năm, người Dao ăn hai cái Tết lớn là Tết Nguyên Đán và Tết Nhảy. Tết Nguyên Đán thì nhà nào nhà nấy lo, còn Tết Nhảy thì phải có đủ điều kiện mới đăng cai được, đến lượt nhà nào tổ chức thì nhà ấy vinh dự lắm. Với người Dao quần chẹt nơi Ba Vì linh thiêng này, một đời người, dù sớm dù muộn cũng phải một lần làm Tết Nhảy để tạ ơn Bàn Vương đã cứu giúp, đã giữ tính mạng để con cháu người Dao sinh sôi cho đến ngày nay.

Những nghi thức quan trọng trong Tết Nhảy

          Trong suốt ba ngày diễn ra Tết Nhảy, trai đinh trong bản với sắc áo chàm truyền thống thay nhau nhảy các điệu múa chuông, múa gậy, múa rìu, phụ nữ và trẻ con với trang phục truyền thống, sặc sỡ như những bông hoa đứng ngồi kín trong sân, ngoài ngõ. Tiếng nhạc, tiếng thanh la, kèn trống bên ánh lửa bập bùng hòa quyện với tiếng dao thớt rộn ràng, tiếng củi cháy nổ lép bép tạo nên không khí vui nhộn kéo dài trong suốt những ngày diễn ra Tết Nhảy.

Description: https://nhandan.vn/imgold/images/2019/thanhtra/02/04.jpg

Ngoài bánh dày và thịt gà, lễ cúng bắt buộc phải có một cái thủ lợn.

Để làm được Tết Nhảy, trước hết gia đình phải có bàn thờ tổ và sắm đủ bộ tranh thờ. Bàn thờ được đóng bằng gỗ (trước kia làm bằng tre, nứa), hình dáng giống một cái tủ con, cao tầm hai mét, đặt ở góc tường của gian ngoài (gian chính), tuỳ theo hướng nhà mà đặt bên trái hay phải. Giữa bàn thờ tổ bày một bát hương lớn và hai bức tranh, tượng trưng cho tổ tiên theo từng thứ bậc.

Người Dao ở Ba Vì có phong tục thờ chó đen và không ăn thịt chó. Lý giải về phong tục này, ông Triệu Phú Đức (Nguyên Chủ tịch xã Ba Vì) xa xăm nhớ lại: Theo truyền thuyết xa xưa, Bàn Vương (thuỷ tổ của người Dao) đã ẩn mình trong hình ảnh của con chó đen thông minh, lanh lợi, dùng mõm của mình bịt lại chỗ thuyền thủng, giúp người Dao cổ vượt biển Đông di cư sang Việt Nam an toàn. Ông cho biết thêm, ba thứ không thể thiếu trong Tết Nhảy là: bánh dày, bộ tranh và thầy mo.

Ngoài ra, khác với cách bốc bát hương của người Kinh, người Dao chuẩn bị bát hương một cách rất cầu kỳ. Để làm được bát hương, gia chủ phải chọn ngày đẹp, đi xin gạo và các loại cây thơm (trầm, quế,..) của ba đến bốn họ khác nhau trong bản. Sau đó, dưới sự làm chứng của mọi người, chủ nhà đốt tất cả lên thành tro rồi đổ vào bát hương cùng với một chút vàng hoặc bạc, lúc bấy giờ bát hương mới được hoàn thành.